El koyma, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 208–220. maddelerinde düzenlenmiş olup, ceza yargılamasında delillerin elde edilmesi ve korunması amacıyla kullanılan bir tedbirdir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 208. maddesine göre, suçla bağlantılı maddi delillere veya eşyalara el koyma yetkisi kural olarak mahkemeye aittir; istisnai hallerde ise bu yetki savcıya tanınmıştır (CMK m.210).
Soruşturma makamı, ceza davasında ispat konusu ile ilgili ve davanın adil şekilde çözülmesi için gerekli bilgi sağlayan her türlü taşınır veya taşınmaz mala el koyabilir. Bu eşyaların, belgelerin veya nesnelerin ceza davasıyla bağlantısı farklı şekillerde ortaya çıkabilir: suçun işlenmesinde kullanılan araçlar, suçtan elde edilen kazançlar veya bulundurulması ya da devri başlı başına suç teşkil eden eşyalar olabilir.
Delil standardına ilişkin olarak, CMK’nın 208–220. maddelerinin sistematik yorumundan çıkan ortak nokta, “bu eşyaların suçla bağlantılı olduğuna inanmak için makul sebeplerin bulunmasıdır.”
Özellikle:
CMK m.208/a, bilgisayar verilerine el koymayı düzenler. Bu hükme göre, bilişim suçları kapsamında yürütülen soruşturmalarda mahkeme, savcının talebi üzerine, verilere ve bilgisayar sistemlerine el koyabilir. İkinci fıkrada ise şöyle denilmektedir: “Aranan bilgisayar verilerinin başka bir bilgisayar sisteminde veya onun bir parçasında depolandığına ve bu verilere başlangıçta kontrol altında bulunan sistem üzerinden hukuken erişilebildiğine dair makul sebepler varsa, mahkeme, savcının talebi üzerine derhal bu sisteme de arama veya erişim yapılmasına karar verir.”
CMK m.209, yazışmalara el koymayı öngörür. Yazışmalara el koyma yalnızca mahkeme kararıyla yapılabilir; acil durumlarda ise savcı tarafından emredilebilir. Burada da yönlendirici standart “makul sebeplerin varlığıdır.” Yani mahkemenin kararı, o aşamaya kadar adli kolluk tarafından toplanan ve birlikte değerlendirildiğinde, mektupların, kıymetli evrakın, zarfların, paketlerin, parasal veya malvarlığı değerlerinin, telgrafların veya diğer yazışma araçlarının sanık tarafından gönderildiğini veya ona gönderildiğini gösteren ikna edici veri ve olgulara dayanmalıdır.
CMK m.299–300’de istisnalar düzenlenmiştir. Bu hallerde, kaybolma tehlikesi bulunan zarfların, yazışmaların veya maddi delillerin toplanması adli kolluğun inisiyatifiyle yapılabilir. Bunun için kolluk görevlileri bir tutanak düzenler ve bu tutanak 48 saat içinde savcıya gönderilir; savcı da sonraki 48 saat içinde gerekçeli kararla, koşullar mevcutsa, el koymayı onaylar.
Vurgulanmalıdır ki, yazışmalara el koyma savcı kararıyla veya adli kolluğun inisiyatifiyle yapıldığında dahi, “makul sebeplerin varlığı” standardı geçerliliğini korur. Buradaki istisna yalnızca, söz konusu eşyaların kaybolma veya yok edilme riskinden kaynaklanır.
Son olarak, CMK m.210, mahkemeye bankalarda bulunan belgeler, kıymetli evrak, cari hesaplarda bulunan meblağlar ve diğer malvarlığı değerleri üzerinde, bunların suçla bağlantılı olduğuna dair makul sebeplerin varlığı halinde el koyma yetkisi tanır. Bu mallar sanığa ait olmasa veya onun adına kayıtlı bulunmasa dahi el koyma mümkündür. Acil durumlarda bu yetki savcı tarafından da kullanılabilir.
